ترتیب خون‌گیری و راهنمای انواع لوله آزمایش خون
بخش بزرگی از نمونه‌هایی که آزمایشگاه رد می‌کند یا نتیجهٔ نادرست می‌دهند، پیش از رسیدن به دستگاه خراب شده‌اند: لولهای که به ترتیب درست پر نشده، تا خط نشانه نرسیده، درست مخلوط نشده یا همولیز شده است. این راهنما ترتیب خون‌گیری را با دلیل هر مرحله توضیح می‌دهد، و نکته‌هایی را که نمونه را از رگ بیمار تا دستگاه سالم نگه می‌دارند.
هر لوله چه چیزی در خود دارد؟
پیش از ترتیب، باید دانست هر لوله چه افزودنی‌ای دارد و آن افزودنی چه می‌کند؛ چون ترتیب خون‌گیری دقیقاً برای این است که افزودنی یک لوله به لولهٔ دیگر نرسد.
| لوله | افزودنی | کار افزودنی | مخلوط کردن پس از نمونهگیری |
|---|---|---|---|
| لوله PT و PTT | سیترات سدیم | کلسیم را برگشت‌پذیر می‌گیرد؛ خون لخته نمیشود | ۳ تا ۴ بار سر و ته |
| لوله ESR | سیترات سدیم، با نسبتی دیگر | همان، تنظیم‌شده برای آزمایش سرعت رسوب | طبق برچسب سازنده |
| لوله ژل‌دار | فعال‌کنندهٔ لخته و ژل | لخته را سریع می‌کند و سرم را جدا نگه می‌دارد | حدود ۵ بار سر و ته |
| لوله ساده | ندارد | خون به‌طور طبیعی لخته میشود | لازم ندارد |
| لوله هپارین | هپارین | انعقاد را مهار می‌کند | ۸ تا ۱۰ بار سر و ته |
| لوله CBC | EDTA | کلسیم را می‌گیرد؛ شکل سلول‌ها حفظ میشود | ۸ تا ۱۰ بار سر و ته |
«یک بار سر و ته کردن» یعنی لوله را آرام ۱۸۰ درجه بچرخانید و به حالت اول برگردانید. تکان دادن جای سر و ته کردن را نمی‌گیرد و گلبول‌ها را می‌شکند.
ترتیب خون‌گیری
وقتی از یک بیمار چند لوله گرفته میشود، سرسوزن یا ست نمونهگیری از درب هر لوله عبور می‌کند و ممکن است مقدار کمی از افزودنی را به لولهٔ بعدی ببرد. ترتیب خون‌گیری طوری چیده شده که این انتقال کمترین اثر را داشته باشد. ترتیب رایج، بر پایهٔ راهنماهای بین‌المللی نمونهگیری، این است:
- بطری کشت خون. اول، تا نمونه پیش از هر تماسی با لولههای دیگر و در شرایط استریل گرفته شود.
- لوله PT و PTT (سیترات). پیش از لولههای سرم، چون فعال‌کنندهٔ لختهٔ آن‌ها آزمایش انعقاد را خراب می‌کند؛ و پیش از هپارین و EDTA، که هر دو بر انعقاد اثر دارند.
- لوله ساده یا لوله ژل‌دار (سرم).
- لوله هپارین.
- لوله CBC (EDTA). نزدیک به آخر، چون EDTA اگر به لولههای دیگر برسد بیشترین اثر را بر نتیجه‌ها دارد.
- لوله قند (فلوراید)، اگر گرفته میشود.
لوله ESR: جایگاه لوله ESR در راهنماها و روال آزمایشگاه‌ها یکسان نیست. چون سیترات دارد، بسیاری آن را کنار لولههای سیترات می‌گذارند. روال آزمایشگاه خودتان ملاک است.
اگر افزودنی به لولهٔ بعدی برسد چه میشود؟
| افزودنی | اگر به این لوله برسد | اثر |
|---|---|---|
| EDTA | لوله سرم یا هپارین | پتاسیم به‌دروغ بالا؛ کلسیم و آلکالین فسفاتاز به‌دروغ پایین |
| فعال‌کنندهٔ لخته | لوله سیترات | فعال شدن انعقاد و نتیجهٔ نادرست PT و PTT |
| هپارین | لوله سیترات یا سرم | طولانی شدن نادرست زمان‌های انعقاد |
| سیترات | لولههای دیگر | کاهش کلسیم و رقیق شدن نمونه |
پتاسیم بالای ساختگی ناشی از EDTA یکی از شناخته‌شده‌ترین خطاهای پیش از آزمایش است و می‌تواند به تصمیم درمانی نادرست برسد. رعایت ترتیب خون‌گیری ساده‌ترین راه جلوگیری از آن است.
نمونهگیری با ست پروانهای و لولهٔ دورریز
لولهٔ نازک ست پروانهای هوا دارد. اگر اولین لوله لوله PT و PTT باشد، این هوا وارد لوله میشود و لوله کمتر از حجم اسمی پر میشود؛ یعنی نسبت ۹ به ۱ خون به سیترات به هم می‌خورد و نمونه رد میشود. برای جلوگیری، پیش از لوله سیترات یک لولهٔ دورریز پر میشود، معمولاً یک لوله ساده یا یک لوله سیترات دیگر، تا هوای ست خالی شود. لولهٔ دورریز آزمایش نمیشود.
نمونهگیری با سرنگ و انتقال به لوله
در نمونهگیری با سرنگ، که برای لولههای غیروکیوم رایج است:
- لولهها را به همان ترتیب خون‌گیری پر کنید؛ ترتیب فقط برای سیستم وکیوم نیست.
- هر لوله را دقیقاً تا خط نشانه پر کنید. در لوله غیروکیوم خلأیی نیست که حجم را تنظیم کند؛ دقت به دست نمونه‌گیر است.
- خون را آرام و از کنار دیوارهٔ لوله وارد کنید. فشار دادن تند پیستون و عبور سریع خون از سرسوزن، گلبول‌ها را می‌شکند.
- برای انتقال خون سرنگ به لوله وکیوم، از وسیلهٔ انتقال ایمن استفاده کنید، نه از سوراخ کردن درب با سرسوزن و فشار دادن پیستون.
- پس از پر شدن، هر لوله را بلافاصله طبق جدول بالا مخلوط کنید.
پر کردن تا خط نشانه
هر لولهای که افزودنی دارد، برای حجم مشخصی از خون ساخته شده است:
- کم پر شدن: افزودنی نسبت به خون زیاد میشود. در لوله PT و PTT زمان انعقاد را طولانی‌تر از واقعیت نشان می‌دهد؛ در لوله CBC گلبول‌های قرمز را چروک می‌کند و هماتوکریت را تغییر می‌دهد.
- بیش از حد پر شدن: افزودنی کم می‌آید و ممکن است لخته‌های ریز تشکیل شود.
در لوله وکیوم، اگر لوله کمتر از حد پر شد، علتش ممکن است بیرون آمدن سرسوزن از رگ، از دست رفتن خلأ در لولهٔ تاریخ‌گذشته، یا هوای ست پروانهای باشد.
جلوگیری از همولیز
همولیز یعنی شکستن گلبول‌های قرمز و ورود محتوای آن‌ها، از جمله پتاسیم، به سرم یا پلاسما. از رایج‌ترین علت‌های رد شدن نمونه است. برای جلوگیری:
- پس از ضدعفونی صبر کنید الکل کاملاً خشک شود.
- تورنیکه را بیش از حدود یک دقیقه نبندید و از بیمار نخواهید مشتش را مدام باز و بسته کند.
- از سرسوزن خیلی نازک برای نمونهگیری حجم زیاد استفاده نکنید.
- لولهها را تکان ندهید؛ فقط سر و ته کنید.
- در انتقال از سرنگ، خون را با فشار وارد لوله نکنید.
- از محل کبودی یا هماتوم نمونه نگیرید.
برچسب و انتقال نمونه
- برچسب را بلافاصله پس از نمونهگیری و کنار بیمار بزنید، نه پیش از آن و نه بعداً در آزمایشگاه.
- دست‌کم دو شناسهٔ بیمار، مثلاً نام کامل و شمارهٔ پرونده، به‌همراه تاریخ و ساعت نمونهگیری.
- لولهها را عمودی نگه دارید و از گرما و نور مستقیم دور کنید.
- لوله ژل‌دار و لوله ساده را پیش از سانتریفیوژ فرصت دهید تا لخته کامل شود.
- نمونه را در مدتی که روال آزمایشگاه تعیین کرده به بخش مربوط برسانید؛ آزمایش‌های انعقادی و پتاسیم به زمان حساس‌اند.
چک‌لیست کوتاه نمونهگیری
- شناسایی بیمار با دو شناسه
- آماده کردن لولهها به ترتیب خون‌گیری و بررسی تاریخ انقضا
- ضدعفونی و صبر تا خشک شدن
- تورنیکه، کمتر از یک دقیقه
- لولهٔ دورریز، اگر با ست پروانهای و لوله سیترات شروع می‌کنید
- پر کردن هر لوله تا خط نشانه، به ترتیب
- سر و ته کردن هر لوله بلافاصله پس از پر شدن
- برچسب کنار بیمار
- انتقال عمودی و به‌موقع
سؤالات متداول
چرا ترتیب خون‌گیری مهم است؟
چون سرسوزن ممکن است مقدار کمی از افزودنی یک لوله را به لولهٔ بعدی ببرد. ترتیب درست جلوی این انتقال را می‌گیرد؛ مثلاً EDTA اگر به لوله سرم برسد، پتاسیم را به‌دروغ بالا نشان می‌دهد.
اولین لوله در خون‌گیری کدام است؟
اگر کشت خون درخواست شده، بطری کشت خون. در غیر این صورت معمولاً لوله PT و PTT.
لوله CBC را باید آخر گرفت؟
لوله EDTA پس از لولههای سیترات، سرم و هپارین پر میشود؛ اگر لوله قند (فلوراید) هم گرفته میشود، آن بعد از EDTA است.
در نمونهگیری با سرنگ هم ترتیب لازم است؟
بله. لولهها را با همان ترتیب از خون سرنگ پر کنید.
لولهٔ دورریز چیست؟
لولهای که پیش از لوله سیترات پر میشود تا هوای لولهٔ ست پروانهای خالی شود و لوله سیترات کامل پر شود. این لوله آزمایش نمیشود.
هر لوله را چند بار باید سر و ته کرد؟
بسته به افزودنی، معمولاً از ۳ تا ۱۰ بار؛ جدول بالای این صفحه را ببینید. تعداد دقیق روی برچسب یا دستورالعمل سازندهٔ هر لوله آمده است.
همهٔ لوله‌هایی که در این راهنما آمد، از لوله CBC و لوله PT و PTT تا لوله ژل‌دار، لوله هپارین و لوله ساده، به‌همراه لوله گاما برای کوت کردن سرم، در فروشگاه جبیر با قیمت روز موجودند. مشاهدهٔ انواع لوله خون‌گیری